حسن حسن زاده آملى

503

دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى)

هى اضلاعه . يعنى چون 4 را مثلا در 5 ضرب كنيم 4 را مضروب و 5 را مضروب فيه گوييم ، كه 4 بعدت آحاد مضروب فيه يعنى 5 بار مضاعف شده است ( 5 / 20 ئ 4 ) . و عدد مربع حاصل ضرب عددى در مثل خودش است ، و دو عدد متساوى با يكديگر بر آن محيط اند ، مثلا ( 4 / 16 ئ 4 ) . بدان كه عبارت اخير اعنى و دو عدد متساوى با يكديگر بر آن محيط اند حكمى از احكام مربع است نه اين كه تتمة تعريف مربع بوده باشد ، و همچنين در تعريفات ديگر . و مرادش از « فيجتمع عدد » حاصل ضرب است . و عدد مكعب حاصل ضرب عددى در مربع خودش است ، و سه عدد متساوى با يكديگر محيط بدانند ، مثلا ( 4 / 64 ئ 4 / 16 ئ 4 ) . و عدد مسطح حاصل ضرب عددى در عددى است ، و دو عدد كه دو ضلع آنند محيط بدانند خواه اين دو ضلع باهم مساوى باشند چون مربع ، و خواه نباشند چون شكل 76 . و عدد مجسم حاصل ضرب عددى در عدد مسطح است ، و سه عدد كه اضلاع اويند محيط بدانند ، مثلا ( 2 / 56 ئ 4 / 28 ئ 7 ) و يا ( 2 / 32 ئ 4 / 16 ئ 4 ) . و بدان چنان كه مسطح اعم از مربع است مجسم نيز اعم از مكعب است ، و لكن مجسم را نوعا در حاصل ضرب سه عدد مخالف با يكديگر ، يا يكى مخالف با دوى ديگر كه آن دوى ديگر مساوى باهم باشند به كار مى برند ، و مكعب را در حاصل ضرب سه عدد مساوى با يكديگر . تبصره : در كتب رياضى بلكه در كتب فقهى و ج‌وامع روائى بجاى تسطيح و مسطح به همان معنى ياد شده تكسير و مكسر نيز بسيار به كار برده شده است . مثلا در كتب فقهى در تقدير آب كر فرموده اند كه بحسب وزن چه قدر است و بمساحت چه قدر ؟ مرحوم شهيد ثانى در شرح لمعه فرمايد « : الكبر بالمساحة ما بلغ مكسره اثنين و اربعين شبرا و سبعة اثمان شبر » يعنى كر بمساحت آنست كه مكسر آن